Teatr Lalek "Zaczarowany Świat"

Teatr Lalek „Zaczarowany Świat” (autorka: Aleksandra Zastawna)

Adres: Szosa Chełmińska 226B, 87-100 Toruń

Strona internetowa: www.teatrzaczarowanyswiat.pl/teatr/

    Teatr Lalek „Zaczarowany Świat” mieści się na toruńskim osiedlu Wrzosy. Funkcjonuje od 1950 r. jako teatr prywatny i w tym czasie przygotował ponad 200 premier spektakli dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Nie jest to profesjonalny teatr, jednak tworzą go pasjonaci, którzy dokładają wszelkich starań, aby każde ich przedstawienie spełniało wymogi sztuki lalkarskiej. Najważniejszy dla tego teatru jest sam widz, czyli dziecko. Twórcy „Zaczarowanego Świata” podkreślają, jak duże znaczenie mają pierwsze doświadczenia teatralne, dlatego główną misję teatru stanowi pozytywne oddziaływanie na wrażliwość dziecięcych odbiorców. Artyści związani z tą toruńską sceną chcą tworzyć przedstawienia, które dadzą dzieciom poczucie, że teatr jest czymś niezwykłym.

Janina Awgulowa – założycielka „Zaczarowanego Świata”

     Teatr Lalek „Zaczarowany Świat” ma długie dzieje, a jego powstanie i rozwój wiążą się z osobą Janiny Awgulowej – pedagog, która poświęciła swoje życie pracy dla dzieci. Swoją działalność wychowawczą rozpoczęła już w czasach II wojny światowej, gdy w rodzinnym Wilnie prowadziła tajne komplety. Wówczas także angażowała się w konspiracyjne działania Armii Krajowej – gromadziła materiały o ruchu wojsk hitlerowskich – za co była poszukiwana przez Gestapo i SS, które wydały na nią dwukrotny wyrok śmierci. „Wiedziałam, że dzieciom zawdzięczam życie i że kiedyś ten dług będę chciała spłacić” – mówiła Janina Awgulowa. Uniknęła aresztowania przez Gestapo właśnie dzięki dzieciom, które tuż przed przybyciem patrolu ostrzegły ją o niebezpieczeństwie, co pozwoliło jej na ucieczkę. Po wojnie trafiła do Torunia, gdzie rozpoczęła pracę na rzecz najmłodszych. Początkowo była wolontariuszką w szpitalach dziecięcych, potem w latach 1945–1948 współpracowała z lokalnym oddziałem rozgłośni Polskiego Radia, tworząc audycje dla dzieci. Wszystkie te działania jednak były dla niej niewystarczające – przede wszystkim chciała nawiązać bezpośredni kontakt z dziećmi, czego namiastkę dał jej prowadzony przez nią Teatr Młodego Widza dla młodzieży – i rozważała rozpoczęcie działalności skierowanej do młodszych dzieci, za którą stałaby misja oddziaływania na ich wrażliwość i wyobraźnię.

Powstanie i rozwój teatru
     Teatr „Zaczarowany Świat” powstał w 1950 roku. Janina Awgulowa otrzymała zgodę od Wydziału Oświaty Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Toruniu na utworzenie teatrzyku lalkowego przy Miejskim Przedszkolu nr 13. W przygotowania do pierwszej premiery byli zaangażowani najbliżsi i znajomi Janiny Awgulowej, którzy pomagali w tworzeniu lalek, szyciu kostiumów i przygotowaniu dekoracji. Teatr im. Wilama Horzycy przekazał dwa reflektory, a pierwszymi aktorami byli rodzice dzieci uczęszczających do Przedszkola nr 13. Prapremiera odbyła się 19 października 1950 roku, podczas której przedstawiono inscenizację bajki Ewy Szelburg-Zarembiny O kuchareczce Petronelce, której cały świat w gotowaniu pomagał. Zarówno przedstawiciele władz uczestniczący w tym spektaklu, jak rodzice, dzieci oraz nauczyciele zareagowali bardzo entuzjastycznie na pierwszą premierę. Okazało się, że taka formuła teatru jest niezwykle potrzebna, co stanowiło motywację do rozpoczęcia kolejnych przedsięwzięć i rozwoju „Zaczarowanego Świata”.
     Na przełomie lat 50. i 60. teatr nawiązał współpracę z toruńską szkołą muzyczną oraz Wydziałem Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, dzięki czemu młodzi twórcy mieli okazję zaprezentować swoje pierwsze projekty artystyczne. Przez pierwsze lata działalności skład zespołu nie był stały, ponieważ sporą jego część stanowili rodzice dzieci uczęszczających do przedszkola, którzy nie pracowali zawodowo dla teatru. Z czasem pojawili się nowi, stali współpracownicy. W 1975 roku pracownikiem etatowym została Alicja Kuczyńska, a w 1977 roku do zespołu dołączyła Emilia Betlejewska. W latach 80. zmieniła się sytuacja lokalowa teatru, który otrzymał salę w Przedszkolu Ćwiczeń nr 8. W 1989 roku Emilia Betlejewska otrzymała roczne stypendium lalkarskie w rzymskim teatrze Nuova Opera dei Burattini, a po powrocie w 1990 roku Janina Awgulowa przekazała jej prowadzenie „Zaczarowanego Świata”.
     Na początku lat 90. teatr nadal przynależał administracyjnie do Państwowego Przedszkola nr 8, a członkowie zespołu byli zatrudnieni na stanowiskach nauczycieli. Zmieniło się to w 1992 roku, kiedy przedszkola publiczne przekształcono w niepublicznie i formalnie teatr przestał istnieć. Niebawem Emilia Betlejewska podjęła decyzję o prywatyzacji placówki, czemu towarzyszyły obawy, czy teatr nadal będzie cieszył się zainteresowaniem mimo wprowadzenia płatnych spektakli (od powstania do 1992 roku przedstawienia były bezpłatne). Nowe rozwiązania, takie jak nawiązanie stałej współpracy z przedszkolami, wydawanie biuletynu informacyjnego o repertuarze, przekształcenie jego tradycyjnej formuły, organizowanie spektakli okolicznościowych i warsztatów teatralnych, pozwoliły na utrzymanie teatru. Mimo przemian, jakie dokonały się w czasie kilku dekad, „Zaczarowany Świat” nadal spełnia misję wyznaczoną przez założycielkę Janinę Awgulową.

Specyfika teatru
     „Zaczarowany Świat” realizuje spektakle na podstawie bajek, baśni, legend i oryginalnych scenariuszy. Do końca lat 80. tworzył przedstawienia według modelu tradycyjnego teatru lalek, w którym najważniejsze znaczenie miały kukiełki, ożywiane przez aktorów ukrytych za parawanami. Dopiero z inicjatywy Emilii Betlejewskiej spektakle zyskały nieco inną formułę: animacja lalkowa zaczęła przeplatać się z żywym planem i teatrem cieni. Do przedstawień wprowadzono urozmaicenia, aby dostosować je do odbioru przez współczesne dzieci. Pomimo tych zmian główna idea przyświecająca teatrowi pozostała ta sama: „Zaczarowany Świat” nadal ma oddziaływać na wrażliwość i wyobraźnię dziecka.
     Niektóre spektakle:
Kłopoty Burka z podwórka (1964), reż. J. Awgulowa
Tańcząca Eurydyka (1971), reż. J. Awgulowa
O straszliwym smoku, dzielnym szewczyku, prześlicznej królewnie i królu Gwoździku (1985), reż. J. Awgulowa
Calineczka (1988/89), reż. M. Słomińska
Tajemnicze jajko (1990), reż. E. Betlejewska, E. Zawadzka
Podróż w przyszłość (2000), reż. E. Betlejewska
Legenda o Smoku Wawelskim (2000), reż. E. Betlejewska
Baśń o dzielnym ołowianym żołnierzyku (2012), reż. E. Betlejewska
Potarganiec (2016), reż. E. Betlejewska

     Emilia Betlejewska jest także założycielką Policealnego Studium Edukacji i Praktyk Teatralnych w Toruniu oraz Fundacji Pro Theatro.

Bibliografia
Bogate materiały o działalności "Zaczarowanego Świata" w ostatnich 65 latach znajdują się do pobrania w zakładce TEATRBetlejewska E., Historia Teatru Lalek „Zaczarowany Świat” 1950–2000. Wkład w życie kulturalne Torunia, Toruń 2000.
Betlejewska E., Kłóciłam się o teatr i trzaskałam drzwiami, rozmowę przeprowadziła D. Witt, „Nowości” 2012, 246.
Betlejewska Emilia, Na specjalnych zasadach, rozmowę przeprowadziła A. Krzesińska, dostęp online:
http://nowosci.com.pl/172661,Na-specjalnych-zasadach.html [stan na dzień 10.02.2016]
Betlejewska Emilia, Patrzę na świat oczami lalki, rozmowę przeprowadziła K. Bonowicz, dostęp online:
http://www.dziennikteatralny.pl/artykuly/patrze-na-swiat-oczami-lalki.html [stan na dzień 10.02.2016]
Giedrys G., Toruń. Medale dla ludzi kultury, „Gazeta Wyborcza”, Toruń 2007, 253.
Krzesińska A., Toruń. 60-lecie Teatru Lalek Zaczarowany Świat, „Nowości” 2010, 128.
Rochowiak J., Parę słów o teatrze, dostęp online: http://www.teatrzaczarowanyswiat.pl/teatr/wp-content/uploads/2015/11/pareslowoteatrze.pdf, [stan na dzień: 06.02.2016 r.]

Script logo